Wikipedia

Vanpooling

Vanpooling (także: vanpool) – forma współdzielonego transportu polegająca na wspólnym dojeździe (najczęściej do pracy) vanem lub minibusem przez stałą grupę osób, które dzielą między sobą koszty przejazdu[1][2]. Organizatorem może być sam zespół uczestników, pracodawca lub zewnętrzny operator[2]. W praktyce amerykańskiej grupa vanpoolowa liczy do 15 osób[3].

Vanpooling jest klasyfikowany jako element mobilności współdzielonej i narzędzie zarządzania popytem transportowym (TDM)[4]. Jako forma ridesharingu(inne języki) zwiększa współczynnik wykorzystania pojazdu i redukuje ogólną liczbę przejazdów indywidualnych[4], jest więc promowany m.in. jako sposób ograniczania dojazdów samochodem w pojedynkę[5]. Od carpoolingu (wspólnych przejazdów samochodem osobowym) odróżnia go większy pojazd oraz to, że zwykle zapewnia go operator wraz z ubezpieczeniem i serwisem w ramach opłaty abonamentowej[6][7]. Oba zjawiska są ujmowane wspólnie jako ridesharing (współdzielenie przejazdów)[8][9]. Vanpooling pojawił się w literaturze transportowej w latach 70. XX wieku, m.in. w kontekście programów kojarzenia dojazdów w aglomeracji Los Angeles[10]. Z tego okresu pochodzą pierwsze raporty systematyzujące modele organizacyjne[11] oraz kompendia opisujące funkcjonujące programy[12]. W sektorze komercyjnym jednym z pionierów był amerykański operator vRide (założony w 1977), przejęty w 2016 roku przez Enterprise Holdings[13][14]. W amerykańskich regulacjach federalnych vanpooling ma swoją definicję: „pojazd vanpool" to pojazd z miejscami dla co najmniej 6 dorosłych (bez kierowcy), którego co najmniej 80% przebiegu dotyczy przewozu dojeżdżających między domem a pracą[15]. W statystykach transportowych USA stosuje się też definicję wymagającą minimum 7 miejsc łącznie z kierowcą[16].

Badania i efektywność

edytuj

W badaniach analizowano wpływ opłat i subsydiów na popyt, wskazując, że dopłaty istotnie kształtują wybór vanpoolingu jako sposobu dojazdu[17]. W badaniu ankietowym (ocena stresu w skali Likerta 1–10 przed i po dojeździe) stwierdzono, że użytkownicy vanpoolingu deklarowali średnio o 21% niższy poziom stresu dojazdowego niż osoby dojeżdżające samotnie samochodem[18]. Autorzy wskazali też na potencjalną rolę vanpoolingu w podejściach typu Mobility as a service (MaaS)[19]. Badania nad politykami wspierającymi ridesharing (w tym vanpooling) obejmują m.in. analizę stref zachęt inwestycyjnych (incentive zoning), partnerstw publiczno-prywatnych, polityk parkingowych, opłat drogowych i korkowych, infrastruktury dedykowanej oraz ulg podatkowych[20].

Modele organizacyjne

edytuj
 

Vanpooling funkcjonuje w różnych modelach:

  • programy operatorów transportu publicznego – jako uzupełnienie oferty w korytarzach o niższej gęstości popytu[21],
  • programy podmiotów trzecich (third-party vanpooling) organizujących usługę w imieniu pracodawców lub instytucji publicznych[22],
  • rozwiązania wewnątrzzakładowe, gdzie pracodawca lub sami pracownicy organizują dojazdy i dzielą koszty[2].

Vanpooling na świecie

edytuj
 
vRide — usługi oparte na vanpoolingu

W Stanach Zjednoczonych vanpooling jest ujmowany jako odrębny tryb (mode) w statystykach National Transit Database(inne języki) (NTD) prowadzonych przez Federal Transit Administration(inne języki)[23]. Wśród agencji raportujących do NTD znajdują się podmioty specjalizujące się w vanpoolingu (np. California Vanpool Authority) oraz operatorzy komercyjni (np. Enterprise Rideshare)[24]. W roku sprawozdawczym 2012 w statystykach NTD odnotowano działalność operatora vRide w wielu stanach USA, m.in. na Alasce, w Georgii, Kolorado, Michigan i Teksasie[25]; wydatki operacyjne 170,7 mln USD, przychody taryfowe 106,8 mln USD, roczne pasażerokilometry 1254,4 mln, roczną liczbę przejazdów 35,5 mln oraz 11 842 pojazdy eksploatowane w szczycie[26]. Średni wiek floty wynosił 3,3 roku[27]. Vanpooling charakteryzował się najniższym kosztem operacyjnym na pasażerokilometr (0,14 USD) spośród wszystkich trybów transportu zbiorowego ujętych w NTD, przy jednocześnie wysokim wskaźniku pokrycia kosztów przychodami z opłat (ok. 63%)[27]. Liczne podmioty prowadzą programy vanpoolowe jako uzupełnienie transportu zbiorowego, często z dopłatami lub mechanizmami obniżającymi koszt dla uczestników (np. regionalny „Metro Vanpool" dotowany przez Metropolitan Council, Bay Area Vanpool Program rejon Zatoki San Francisco)[28][29]. Równolegle funkcjonują programy operatorów i agencji (np. OC Vanpool jako „super carpool" z grupami 7–15 osób i lokalnymi subsydiami).[30] W segmencie komercyjnym jednym z większych dostawców jest Commute with Enterprise (kontynuacja działalności vRide), oferujący wynajem pojazdów i obsługę programu w modelu abonamentowym, w tym we współpracy z agencjami transportu publicznego.[31][32][33]

W Kanadzie koncepcja vanpoolingu była wdrażana już w latach 70. XX wieku (Ontario Share-A-Ride Program) jako program mający zwiększać wykorzystanie carpoolingu i vanpoolingu w skali prowincji.[34] W nowszych praktykach vanpooling pojawia się jako narzędzie w politykach TDM (np. wytyczne miasta Vaughan opisują vanpooling jako rozwiązanie dla dłuższych dojazdów, zwykle organizowane przez pracodawcę, z kosztami paliwa po stronie uczestników).[35] Przykładem programu pracowniczego jest opisywany w studium przypadku vanpooling w Alectra Utilities (flota należąca do pracodawcy, koszty bieżące ponoszone przez użytkowników).[36]

W Europie termin i model zbliżony do vanpoolingu jest wyraźnie opisany m.in. w Holandii jako vanpoolen – praktyka podobna do carpoolingu, z tą różnicą, że pracodawca zapewnia (często 9-osobowy) pojazd, a kierowcą bywa jeden z pracowników (czasem usługodawca zapewnia kierowcę).[37] W wielu innych krajach europejskich rolę zbliżoną funkcjonalnie (współdzielenie przejazdów pojazdami o większej pojemności w korytarzach rozproszonych) coraz częściej pełnią usługi ridepooling i transport na żądanie (DRT) integrowane z transportem publicznym.[38] W Polsce vanpooling jest przede wszystkim opisywany w literaturze jako element mobilności współdzielonej i narzędzie TDM (m.in. obok carpoolingu).[2][5]

W Azji spotyka się zarówno rozwiązania określane wprost jako vanpooling, jak i modele pokrewne (shuttle/bus pooling oraz algorytmiczne łączenie przejazdów). W Bangkoku opisano vanpool commuter services jako specyficzną usługę w Tajlandii, oferowaną przez zrzeszenia właścicieli vanów; autorzy wskazują na jej funkcjonowanie jako element systemu transportowego na relacjach źródło–cel z możliwością wysiadania po trasie.[39] W Chinach rozwijano „pooling" w większych pojazdach m.in. poprzez uruchamianie usług autobusowych i minibusowych w ekosystemie aplikacji DiDi (np. komunikowane uruchomienie usługi autobusowej w 2015 r. oraz informacja DiDi o uruchomieniu usługi minibusowej dla dojazdów do/z węzłów transportu publicznego).[40][41] W Japonii testowano korporacyjny model współdzielonych dojazdów vanami oparty na dopasowaniu wielu pasażerów i dynamicznych trasach (eksperyment Mori Building z technologią Via).[42] W Singapurze rozwijano model buspooling polegający na „poolowaniu" zgłoszeń zapotrzebowania na trasę autobusową i uruchamianiu relacji po osiągnięciu odpowiedniego popytu.[43]

W Afryce vanpooling bywa ujmowany w programach zarządzania popytem transportowym jako jedna z alternatyw wobec dojazdów samochodem w pojedynkę; przykładowo w RPA wymieniany jest wśród instrumentów TDM obok carpoolingu, telepracy i transportu zbiorowego.[44]

Przypisy

edytuj
  1. ↑ Ditmore i Deming 2018 ↓, s. 98.
  2. ↑ a b c d Renata Żochowska, Grzegorz Karoń. Model kształtowania mobilności miejskiej w ujęciu systemowo-funkcjonalnym. „Prace Naukowe Politechniki Warszawskiej. Transport”, 2018. [dostęp 2025-12-23]. (pol.). 
  3. ↑ Ditmore i Deming 2018 ↓, s. 99.
  4. ↑ a b GIZ 2009 ↓, s. 17.
  5. ↑ a b Wytyczne dotyczące współpracy uczelni i lokalnych interesariuszy. U·MOB LIFE (projekt programu LIFE), 2021-02. [dostęp 2025-12-23]. (pol.).
  6. ↑ Shaheen i in. 2019 ↓, s. 1–2.
  7. ↑ Vanpool (What is Vanpool?). Commute Options. [dostęp 2025-12-23]. (ang.).
  8. ↑ Shaheen i in. 2019 ↓, s. 1.
  9. ↑ Urszula Motowidlak: Zielona mobilność 4.0 – dokąd zmierzamy?. Uniwersytet Łódzki (repozytorium), 2022. [dostęp 2025-12-23]. (pol.).
  10. ↑ Peter J. Valk: Evaluation of the Commuter Computer Vanpool Program. Transportation Research Board (Transportation Research Record), 1980. [dostęp 2025-12-23]. (ang.).
  11. ↑ Sears 1979 ↓, passim.
  12. ↑ Vanpooling: A Summary ↓, passim.
  13. ↑ Our History. Enterprise Mobility. [dostęp 2025-12-23]. (ang.).
  14. ↑ Enterprise Holdings Acquires vRide Vanpooling Business. PR Newswire, 2016-06-15. [dostęp 2025-12-23]. (ang.).
  15. ↑ What is a commuter highway/van pool vehicle?. Federal Transit Administration. [dostęp 2025-12-23]. (ang.).
  16. ↑ Appendix D: Glossary (Vanpool). Bureau of Transportation Statistics. [dostęp 2025-12-23]. (ang.).
  17. ↑ PLS Concas, F. Lin: Fare Pricing Elasticity, Subsidies and Demand for Vanpool Services. WIT Press (Urban Transport XI), 2005. [dostęp 2025-12-23]. (ang.).
  18. ↑ Ditmore i Deming 2018 ↓, s. 102–103.
  19. ↑ Ditmore i Deming 2018 ↓, s. 105.
  20. ↑ Shaheen i in. 2019 ↓, s. 4–8.
  21. ↑ LL Higgins: Transit-Operated Vanpools in the United States. Southwest Region University Transportation Center / Texas A&M Transportation Institute, 2002. [dostęp 2025-12-23]. (ang.).
  22. ↑ C. Heaton: Impacts and effectiveness of third-party vanpooling. National Transportation Library (ROSA P), 1983. [dostęp 2025-12-23]. (ang.).
  23. ↑ FTA 2013 ↓, s. 25.
  24. ↑ FTA 2013 ↓, s. 17.
  25. ↑ FTA 2013 ↓, s. 3–17.
  26. ↑ FTA 2013 ↓, s. 28–30.
  27. ↑ a b FTA 2013 ↓, s. 28.
  28. ↑ Vanpool. Commuter Services (Metro Vanpool). [dostęp 2025-12-26]. (ang.).
  29. ↑ Enterprise Vanpools. 511.org (Metropolitan Transportation Commission / Bay Area). [dostęp 2025-12-23]. (ang.).
  30. ↑ What is OC Vanpool?. Orange County Transportation Authority. [dostęp 2025-12-26]. (ang.).
  31. ↑ Vanpooling Program For Transit Agencies & Public Sector. Commute with Enterprise. [dostęp 2025-12-26]. (ang.).
  32. ↑ Do I have to lease or buy the vehicle?. Commute with Enterprise. [dostęp 2025-12-23]. (ang.).
  33. ↑ Commute with Enterprise: Vanpooling Service Offers Affordable, Convenient Solution for U.S. Workers Spending More and More Time in Transit. Enterprise Mobility (News & Stories), 2019-04-10. [dostęp 2025-12-23]. (ang.).
  34. ↑ P. Dalton: The Ontario Share-A-Ride Program. TRID (Transportation Research International Documentation), 1979. [dostęp 2025-12-26]. (ang.).
  35. ↑ Provide a Vanpool Program. City of Vaughan. [dostęp 2025-12-26]. (ang.).
  36. ↑ Creating efficiencies through vanpools at Alectra Utilities. pointA. [dostęp 2025-12-26]. (ang.).
  37. ↑ Samen reizen – carpoolen en vanpoolen (werkgebonden personenmobiliteit). Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), 2025-05-07. [dostęp 2025-12-26]. (niderl.).
  38. ↑ The Rural Mobility Challenge for Public Transport (Knowledge Brief). UITP, 2022. [dostęp 2025-12-26]. (ang.).
  39. ↑ Boonsap Witchayangkoon; Sayan Sirimontree; Saharat Buddhawanna; Krittiya Lertpocasombut. Roles of Bangkok Vanpool Commuter Services Towards Livable City. „International Transaction Journal of Engineering, Management, & Applied Sciences & Technologies”, 2014-12-24. [dostęp 2025-12-26]. (ang.). 
  40. ↑ Meng Jing: Didi Kuaidi launches bus service. China Daily, 2015-10-19. [dostęp 2025-12-26]. (ang.).
  41. ↑ DiDi plugs deeper into public transportation system (minibus service for transfers). DiDi Global. [dostęp 2025-12-26]. (ang.).
  42. ↑ Mori Building to Launch Experimental On-Demand Shuttle Service. Mori Building Company, 2018-08-01. [dostęp 2025-12-26]. (ang.).
  43. ↑ ShareTransport Buspool (What is buspooling?). ShareTransport. [dostęp 2025-12-26]. (ang.).
  44. ↑ Travel Demand Management Programs – South Africa. AECOM. [dostęp 2025-12-26]. (ang.).

Bibliografia

edytuj
  • Christina Joy Ditmore, Devon Malia Deming. Vanpooling and its effect on commuter stress. „Research in Transportation Business & Management”. 27, s. 98–106, 2018. Elsevier. DOI: 10.1016/j.rtbm.2018.11.001. (ang.). 
  • Federal Transit Administration (FTA), Transit Profiles: 2012 Report Year Summary, U.S. Department of Transportation, październik 2013 (ang.).
  • Deutsche Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit (GIZ), Transportation Demand Management (Training Document) [online], kwiecień 2009 (ang.).
  • Paul Sears, Vanpooling: The Three Major Approaches, 1979, DOI: 10.2172/5764867 (ang.).
  • Susan Shaheen, Adam Cohen, Michael Randolph, Emily Farrar, Ridesharing (Carpooling and Vanpooling), National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, 2019, DOI: 10.7922/G26971T3 (ang.).
  • Vanpooling: A Summary and Description of Existing Vanpool Programs. (ang.).

Zobacz też

edytuj
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Vanpooling&oldid=78897780”