Wikipedia

Odo Bujwid

polski bakteriolog i esperantysta

Odo Feliks Kazimierz Bujwid (ur. 30 listopada 1857 w Wilnie[1], zm. 25 grudnia[2] (inne źródła podają 26[3]) 1942 w Krakowie) – pierwszy polski bakteriolog, pionier higieny i profilaktyki zdrowotnej, jeden z pierwszych polskich naukowców zajmujących się wytwórczością szczepionek leczniczych, w tym przeciwko wściekliźnie, członek korespondent Towarzystwa Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu od 1894 roku[4], esperantysta, redaktor i wydawca pisma Pola Esperantisto w okresie międzywojennym[5].

Odo Bujwid
Ilustracja
Odo Bujwid (lata 30.)
Data i miejsce urodzenia

30 listopada 1857
Wilno

Data i miejsce śmierci

25 lub 26 grudnia 1942
Kraków

Miejsce spoczynku

cmentarz Rakowicki w Krakowie

Zawód, zajęcie

Bakteriolog

Odznaczenia
Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Złoty Krzyż Zasługi (II RP)
Multimedia w Wikimedia Commons
Teksty w Wikiźródłach
Odo Bujwid (pierwszy od prawej) w towarzystwie marsz. Józefa Piłsudskiego i jego rodziny. Sulejówek, rok 1925
Tablica na ścianie kamienicy przy ul. Lubicz 34 w Krakowie, gdzie znajduje się Muzeum Odona Bujwida
Szczepienie w Instytucie O. Bujwida

Życiorys

edytuj

Urodzony w Wilnie wywodził się ze zubożałej szlachty litewskiej. Syn Feliksa i Berty z Danów[6]. Jego ojciec przeniósł się do Warszawy i jako urzędnik pracował w magistracie. Na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim studiował medycynę, a przygotowanie fachowe do specjalizacji bakteriologicznej zdobył w Berlinie u Roberta Kocha i w Paryżu w instytucie Ludwika Pasteura. W Warszawie założył pierwszy w Polsce instytut zapobiegania wściekliźnie[6] oraz stacje badania produktów spożywczych.

W 1893 Rada Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego zaproponowała mu objęcie nowo utworzonej katedry higieny. Bujwid przeniósł się do Krakowa, mimo że konserwatywne grupy uniwersyteckie z rezerwą i niechęcią odnosiły się do nowych prądów przyrodniczo-naukowych propagowanych przez przybysza z Kongresówki. Od początku rozwinął niezwykle intensywną działalność naukową, a ponadto stworzył w Krakowie drugi na terenie kraju zakład szczepień pasteurowskich.

Obok publikowania licznych rozpraw naukowych, aktywnie pracował społecznie. W 1896 wybrany radnym m. Krakowa[6], przyczynił się do założenia wodociągów i sieci kanałów w mieście. Był zwolennikiem upowszechnienia oświaty, współtwórcą miejscowego III koła Towarzystwa Szkoły Ludowej, organizatorem – wraz z żoną – pierwszego gimnazjum żeńskiego, popierał walkę kobiet o dopuszczenie do studiów uniwersyteckich. Przyciągał do siebie młodych ludzi o nowoczesnych poglądach, a jego dom stał się ogniskiem skupiającym przedstawicieli postępowej inteligencji krakowskiej. W okresie międzywojennym był członkiem Rady Przybocznej Prezydenta oraz w latach 1931–1933 Tymczasowej Rady Miejskiej. Propagował język esperanto, był wydawcą czasopisma „Pola Esperantisto”[7][8] w okresie międzywojennym. W swoim domu przy ulicy Lubicz 34 założył wytwórnię surowic i szczepionek, która w czasie okupacji niemieckiej dostarczała ludności polskiej szczepionek przeciwko durowi plamistemu. W budynku tym umiejscowione zostało Muzeum Odona Bujwida.

Był człowiekiem niezwykle pracowitym i zorganizowanym. Jak napisała jego córka Jadwiga Demlowa: „Nie znosił lenistwa, marnotrawstwa, był wrogiem zaciętym picia wódki, palenia papierosów, gry w karty i przebywania w knajpach”.

Zainteresowany ideą rotariańską był inicjatorem założenia Krakowskiego Klubu Rotary, był jego prezesem[9], tworząc organizację z wielkim zaangażowaniem, zapraszając do komitetu organizacyjnego znanych sobie i zaprzyjaźnionych ludzi: Juliusza Dunikowskiego i Tadeusza Dyboskiego.

W wieku 75 lat, po śmierci żony zaczął pisać dziennik, najpierw w postaci listów do żony, później w formie klasycznych zapisków[10].

Był członkiem Komitetu Organizacyjnego Ligi Obrony Praw Człowieka i Obywatela w Krakowie, członkiem Komitetu Przyjaciół Pokoju. Do maja 1933 był prezesem zarządu Okręgu V Związku Rezerwistów, a po ustąpieniu został wybrany członkiem zarządu[11]. W 1935 roku był członkiem krakowskiej loży wolnomularskiej Przesąd Zwyciężony[12]. Zmarł 25 grudnia 1942. Pochowany został na cmentarzu Rakowickim w Krakowie (kwatera XVIII-płd-po lewej Bieleckich)[13].

Rodzina

edytuj

Jego żoną od 1886 roku była Kazimiera Bujwidowa z Klimontowiczów[14], jedna z najważniejszych postaci ruchu feministycznego pierwszej fali w Polsce. Miał z nią sześcioro dzieci: Kazimierę, Zofię, Jadwigę, Helenę, Stanisława i Jana.

Córka Helena, po mężu Jurgielewiczowa, jako pierwsza kobieta otrzymała w dniu 5 maja 1923 dyplom lekarza weterynarii po ukończeniu z ogólnym wynikiem celującym Akademii Medycyny Weterynaryjnej we Lwowie. Helena była porucznikiem 11 Pułku Ułanów Legionowych, odznaczona czterokrotnie Krzyżem Walecznych za męstwo wykazane w czasie Obrony Lwowa[15].

Syn Stanisław[a] (ur. 8 lipca 1895 w Krakowie) był porucznikiem kawalerii rezerwy Wojska Polskiego, inżynier[17], odznaczonym Krzyżem Niepodległosci i Krzyżem Walecznych. W 1913 złożył maturę w c. k. Gimnazjum III w Krakowie[18]. W czasie I wojny światowej walczył w szeregach 1 i 2 Pułku Ułanów Legionów Polskich. W 1917 ukończył kawaleryjski kurs oficerski. Zmarł 30 maja 1951.

Najmłodszy z rodzeństwa – Jan (1899–1984) kapitan piechoty rezerwy Wojska Polskiego, inżynier[19]. Od 30 października 1916 służył w 2. oddziale karabinów maszynowych 1 Pułku Piechoty Legionów Polskich. Przed II wojną światową był znanym hodowcą bydła, naukowcem oraz wybitnym trenerem wioślarstwa (przed II wojną światową trenował m.in. mistrzów Europy i medalistów olimpijskich Rogera Vereya i Jerzego Ustupskiego, potem był twórcą wrocławskiego powojennego wioślarstwa i trenerem olimpijczyków z AZS Wrocław). W czasie kampanii wrześniowej 1939 był dowódcą 3. kompanii ckm 20 Pułku Piechoty Ziemi Krakowskiej. W czasie okupacji niemieckiej był żołnierzem Armii Krajowej[20].

Ordery i odznaczenia

edytuj

Uwagi

edytuj
  1. ↑ W ewidencji Wojska Polskiego figurował jako „Stanisław II Bujwid”, w celu odróżnienia od innego oficera noszącego to samo imię i nazwisko[16].

Przypisy

edytuj
  1. ↑ Stanisław Zieliński, Mały słownik pionierów polskich kolonialnych i morskich. Podróżnicy, odkrywcy, zdobywcy, badacze, eksploratorzy, emigranci – pamiętnikarze, działacze i pisarze migracyjni, Warszawa: Inst. Wyd. Ligi Morskiej i Kolonialnej, 1933, s. 44.
  2. ↑ Katedra Historii Medycyny UJ CM [online], khm.cm-uj.krakow.pl [dostęp 2021-03-25].
  3. ↑ Bujwid Odo Feliks Kazimierz, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2021-03-25].
  4. ↑ Sprawozdanie z Zarządu Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswylu za Rok ...., 1899, s. 8.
  5. ↑ Andrzej Pettyn, Skizo pri la Esperanto-movado en Pollando (Szkic o ruchu esperanckim w Polsce), Warszawa, 1978.
  6. ↑ a b c Stanisław Łoza (red.), Czy wiesz kto to jest?, (Przedr. fotooffs., oryg.: Warszawa: Wyd. Głównej Księgarni Wojskowej, 1938.), Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe: na zam. Zrzeszenia Księgarstwa, 1983, s. 84.
  7. ↑ Sławni Esperantyści [online], Polski Związek Esperantystów – oddział Gliwice [dostęp 2025-07-11].
  8. ↑ Patryk Zakrzewski, Pioniroj de la internacia lingvo. Historie polskich esperantystów, [w:] Artykuły [online], Culture.pl [dostęp 2025-07-11].
  9. ↑ Narzędziami masonerii anglosaskiej są „Rotary-Cluby”. „Warszawski Dziennik Narodowy”, s. 7, nr 1B z 1 stycznia 1937. 
  10. ↑ Odo Bujwid, Osamotnienie: pamiętniki z lat 1932–1942, Danuta Jarosińska, Tadeusz Jarosiński, Kraków: Wyd. Literackie, 1990, ISBN 83-08-01810-6, OCLC 69499981.
  11. ↑ Kronika. Nowy Zarząd Okr. Związku Rezerwistów. „Nowy Dziennik”, s. 13–14, nr 136 z 19 maja 1933. 
  12. ↑ Anna Kargol, Środowisko wolnomularskie w międzywojennym Krakowie, w: Ars Regia, 9/15-16, 2006, s. 151, 157.
  13. ↑ Lokalizator Grobów – Zarząd Cmentarzy Komunalnych w Krakowie [online].
  14. ↑ Czy wiesz kto to jest? Uzupełnienia i sprostowania. Stanisław Łoza (red.). Warszawa: Wydawnictwo Głównej Księgarni Wojskowej, 1939, s. 30–31. [dostęp 2021-07-04].
  15. ↑ Polska Zbrojna Nr 132 z 16 maja 1923 r., s. 4.
  16. ↑ Rocznik Oficerski 1923 ↓, s. 665, 704.
  17. ↑ Rocznik Oficerski Rezerw 1934 ↓, s. 120, 592.
  18. ↑ Sprawozdanie 1913 ↓, s. 129.
  19. ↑ Rocznik Oficerski Rezerw 1934 ↓, s. 12, 449.
  20. ↑ Jan Szarek, Senior hodowców polskiego bydła czerwonego mgr inż. Jan Bujwid (1899–1984) – człowiek mocny, twórczy i szlachetny, „Wiadomości Zootechniczne”, R. LVI (2018), 1: 192–199.
  21. ↑ M.P. z 1932 r. Nr 259, poz. 295 „za zasługi na polu pracy społecznej”.
  22. ↑ M.P. z 1937 r. Nr 64, poz. 96 „za zasługi na polu pracy naukowej i pedagogicznej”.

Bibliografia

edytuj

Linki zewnętrzne

edytuj
  • Zdzisław Gajda, Odo Bujwid (1857–1942), „Postępy Mikrobiologii”, 33 (4), 1994, s. 431–434 [dostęp 2025-07-11].
  • Barbara Wasiewicz, Odo Bujwid (1857-1942) – portret uczonego:
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Odo_Bujwid&oldid=79140609”