Muzyka elektroniczna
Muzyka elektroniczna – twórczość muzyczna, w której materiał dźwiękowy jest wytwarzany, przetwarzany, utrwalany lub odtwarzany za pomocą urządzeń elektronicznych. Jej materiałem mogą być zarówno dźwięki akustyczne nagrane na taśmie, jak i tony, szumy oraz inne sygnały dźwiękowe wytwarzane przez generatory, syntezatory lub komputery, poddawane następnie elektronicznej obróbce. Termin odnosi się przede wszystkim do techniki tworzenia i kształtowania dźwięku, a nie do jednego gatunku lub stylu muzycznego[1][2][3][4][5].
Historia
edytujPoczątki
edytuj
Wśród zapowiedzi muzyki elektronicznej wymienia się zarówno nowe koncepcje kompozytorskie początku XX wieku, m.in. neoklasycyzm, atonalność i dodekafonię, jak i eksperymenty techniczne związane z rejestracją, analizą i elektrycznym wytwarzaniem dźwięku: badania Hermanna von Helmholtza, wynalezienie fonografu przez Thomasa Edisona i Emila Berlinera, konstrukcję telharmonium przez Thaddeusa Cahilla, futurystyczne intonarumori Luigiego Russola, a następnie rozwój instrumentów takich jak organy Hammonda Laurensa Hammonda, theremin Lwa Termena, fale Martenota Maurice’a Martenota i trautonium Friedricha Trautweina; z tym ostatnim instrumentem wiązani są także Paul Hindemith, autor concertino „Konzert für Trautonium in Begleitung des Streichorchesters”, oraz Oskar Sala, twórca późniejszej wersji polifonicznej wykorzystywanej m.in. w studiu filmowym[3][4][6]. Fale Martenota wykorzystywali również Olivier Messiaen, Pierre Boulez i Edgar Varèse, a instrumenty tego typu przygotowały techniczne podstawy późniejszej muzyki elektronicznej właściwej[4][7].
Taśma i studio
edytuj
Po II wojnie światowej zasadnicze znaczenie zyskała muzyka na taśmę oraz praca w studiu, a więc nagrywanie, montaż i elektroniczne przekształcanie dźwięku. Materiałem kompozycji mogły stać się zarówno dźwięki otaczającego świata akustycznego, jak i tony, szumy oraz inne sygnały dźwiękowe wytwarzane przez generatory[1][2][3][4]. W Paryżu Pierre Schaeffer rozwinął muzykę konkretną (musique concrète), wykorzystującą nagrane dźwięki akustyczne, z którą wiąże się m.in. jego „Étude aux chemins de fer” (z pięcioczęściowego cyklu Cinq études de bruits) oraz twórczość Pierre’a Henry’ego, natomiast w Stanach Zjednoczonych nurt muzyki taśmowej rozwijali m.in. Vladimir Ussachevsky, Otto Luening, John Cage oraz Bebe i Louis Barronowie[3][4][8]. W Kolonii w 1951 roku rozpoczęło działalność studio muzyki elektronicznej przy radiu WDR, związane z Herbertem Eimertem, Fritzem Enkelem, Robertem Beyerem, Wernerem Meyerem-Epplerem i Karlheinzem Stockhausenem, a kolejne studia powstawały m.in. w Mediolanie, gdzie działał Luciano Berio, w Nowym Jorku przy Uniwersytecie Columbia, w Warszawie pod kierunkiem Józefa Patkowskiego, a także we Florencji, Brukseli, Tokio, Londynie, Hilversum, Utrechcie, Sztokholmie, Belgradzie, Paryżu, Monachium i Toronto[1][2][3][4][9].
Awangarda i zbliżenie nurtów
edytuj
W latach 50. i 60. XX wieku muzyka elektroniczna była silnie związana z awangardą, serializmem, punktualizmem, muzyką eksperymentalną i próbami ścisłego organizowania materiału dźwiękowego. Kompozytorzy wykorzystywali studio jako miejsce konstruowania materiału dźwiękowego, a nie tylko jako przestrzeń rejestracji gotowego wykonania[1][3][4]. Ważnymi kompozytorami i utworami tego okresu są m.in. Karlheinz Stockhausen z jego „Studie II” i „Gesang der Jünglinge”, Henri Pousseur ze „Scambi”, Mauricio Kagel z „Transición”, György Ligeti z „Artikulation”, Bruno Maderna z „Continuo”, Luciano Berio z „Momenti”, Franco Evangelisti z „Incontri di fasce sonore”, a także Luigi Nono i Pierre Boulez[1][2][3][4][10]. Do tego kręgu należą także przykłady polskie: Włodzimierz Kotoński z „Etiudą na jedno uderzenie w talerz” i „AELA”, Krzysztof Penderecki z „Psalmusem”, Zbigniew Wiszniewski z „dB, Hz, sek”, Andrzej Dobrowolski z „Muzyką na taśmę nr 1” i „Muzyki na taśmę i obój solo”, oraz Bogusław Schaeffer z „Symfonią. Muzyką elektroniczną”[1][2][3]. Istotny wkład miała również działalność Studia Eksperymentalnego Polskiego Radia w Warszawie, związanego m.in. z Józefem Patkowskim[1][3][11].
Początkowy podział na muzykę konkretną, opartą na nagranych odgłosach i dźwiękach świata akustycznego, oraz muzykę elektroniczną w węższym sensie, opartą na tony, szumy oraz inne sygnały dźwiękowe wytwarzane przez generatory, zaczął się stopniowo zacierać, ponieważ w obu nurtach materiał był utrwalany na taśmie, montowany i poddawany elektronicznej transformacji[1][3]. W literaturze zaczęły pojawiać się szersze lub pokrewne określenia: muzyka elektroakustyczna, muzyka eksperymentalna, muzyka na taśmę, live electronics oraz muzyka komputerowa[2][3][4][12]. Następnym etapem była praktyka live electronics, czyli sterowanie parametrami dźwięku podczas koncertu, bezpośrednie przetwarzanie dźwięku instrumentalnego lub wokalnego oraz łączenie brzmień wykonywanych na estradzie z dźwiękiem elektronicznym[1][4]. W tym kontekście ważne są także kompozycje łączące taśmę z wykonawcami (np. „Déserts” Edgarda Varèse’a), oraz szersza praktyka utworów z udziałem instrumentów, śpiewaków albo orkiestry i warstwy elektronicznej[1][4][9].
Syntezatory i komputery
edytuj
Od lat 60. coraz większe znaczenie zyskiwały syntezatory, które pozwalały kształtować wysokość, natężenie, barwę dźwięku oraz rytm i tempo muzyki bez konieczności ręcznego montażu taśmy[1][4][13]. Syntezatory umożliwiły bardziej bezpośrednie sterowanie materiałem dźwiękowym i przyczyniły się do rozwoju nowych form praktyki elektronicznej[1][4]. Zaczęto szeroko wykorzystywać aparaturę służącą do wytwarzania i przekształcania dźwięku, w tym układy generujące, modulujące, filtrujące i wzmacniające oraz techniki syntezy oparte na łączeniu lub redukowaniu składowych brzmienia (syntezę addytywną i Syntezę subtraktywną)[1][4]. W tym okresie elektronika coraz częściej wychodziła poza wyspecjalizowane studio i zaczynała być wykorzystywana także w teatrze, filmie, telewizji, multimediach i muzyce popularnej[4][14].
Pierwsze istotne eksperymenty z komputerowym wytwarzaniem dźwięku muzycznego prowadzono od końca lat 50. XX wieku (Max Mathews z Bell Labs), natomiast szersze znaczenie muzyka komputerowa zaczęła zyskiwać dopiero w latach 70. i 80.[4][15] Do pionierów zastosowania komputerów w kompozycji należeli m.in. Lejaren Hiller i Leonard Issacson[1][4][16]. Rozwój technologii studyjnej prowadził od ręcznego montażu taśmy, przez studia analogowe i cyfrowe, do studiów komputerowych, umożliwiających automatyzację realizacji utworu i stosowanie różnych metod syntezy[3]. Z czasem określenie „muzyka komputerowa” zaczęło oznaczać tę część muzyki elektronicznej, w której komputer pełni zasadniczą funkcję w komponowaniu, syntezie lub przetwarzaniu dźwięku[4].
Współczesność
edytuj.jpg)
Współcześnie muzyka elektroniczna obejmuje nie jeden styl, lecz szerokie pole praktyk, w których dźwięk jest wytwarzany, przetwarzany, utrwalany, montowany lub odtwarzany za pomocą środków elektronicznych, komputerowych i elektroakustycznych[1][2][3][4]. Obok nurtów wywodzących się z muzyki artystycznej i eksperymentalnej, takich jak muzyka elektroakustyczna, muzyka konkretna, muzyka na taśmę, live electronics i muzyka komputerowa, obejmuje ona także zastosowania technik elektronicznych w teatrze, filmie, telewizji, multimediach i muzyce popularnej[2][3][4]. W muzyce popularnej i rozrywkowej techniki te stały się podstawą lub ważnym składnikiem wielu nurtów, m.in. ambientu, house’u, techno, trance’u, drum and bassu, jungle, IDM, trapu, dubstepu, synthwave’u, hardstyle’u, EDM-u i hyperpopu[4][17]. Z house’em łączy się m.in. deep house, tech house i acid house, z techno – minimal techno i Detroit techno, z trance’em – progressive trance, psytrance i uplifting trance, a z drum and bassem – liquid drum and bass, neurofunk i jump-up[17]. Współczesna muzyka elektroniczna nie jest jednym gatunkiem muzycznym, lecz zespołem technik i praktyk prowadzących zarówno do muzyki eksperymentalnej, elektroakustycznej i komputerowej, jak i do licznych odmian muzyki popularnej, klubowej i tanecznej[1][2][3][4][17].
Zobacz też
edytuj
Przypisy
edytuj- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p Janusz Ekiert: Bliżej muzyki: encyklopedia. Warszawa: Muza SA, 2006, s. 123–125. ISBN 978-83-7200-087-3.
- ↑ a b c d e f g h i Encyklopedia muzyki. Andrzej Chodkowski (red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 223–224. ISBN 83-01-13410-0.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o Muzyka. Encyklopedia PWN. Kompozytorzy i wykonawcy, prądy i kierunki, dzieła. Bartłomiej Kaczorowski (red. nacz.), Sławomir Żurawski (red.). Warszawa: PWN, 2007, s. 234–235. ISBN 978-83-01-15229-1.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v electronic music, [w:] Encyclopædia Britannica, 9 maja 2026 [dostęp 2026-06-01] [zarchiwizowane z adresu 2026-03-26] (ang.).
- ↑ Kotoński 2002 ↓, s. 13–14.
- ↑ Kotoński 2002 ↓, s. 13–20.
- ↑ Kotoński 2002 ↓, s. 22.
- ↑ Kotoński 2002 ↓, s. 23–24.
- ↑ a b Kotoński 2002 ↓, s. 24.
- ↑ Kotoński 2002 ↓, s. 25.
- ↑ Kotoński 2002 ↓, s. 34.
- ↑ Kotoński 2002 ↓, s. 14.
- ↑ Kotoński 2002 ↓, s. 57.
- ↑ Kotoński 2002 ↓, s. 46–47.
- ↑ Kotoński 2002 ↓, s. 61.
- ↑ Kotoński 2002 ↓, s. 60.
- ↑ a b c Electronic Music Genres: A Guide to the Most Influential Styles, [w:] www.berklee.edu [online], Berklee College of Music [dostęp 2026-06-01] [zarchiwizowane z adresu 2026-05-28] (ang.).
Bibliografia
edytuj- Włodzimierz Kotoński: Muzyka elektroniczna. Kraków: PWM, 2002. ISBN 978-83-224-0874-2.