Dawca nasienia

Dawca nasienia, także dawca spermy – mężczyzna, którego nasienie jest wykorzystywane w celu poczęcia dziecka przy użyciu zawartych w nim plemników. Nasienie dawcy może zostać użyte m.in. w procedurze zapłodnienia pozaustrojowego albo inseminacji, gdy nie można wykorzystać nasienia partnera biorczyni lub gdy osoba chcąca urodzić dziecko nie ma partnera płci męskiej.

Pojęcie to może być używane zarówno wobec dawcy uczestniczącego w procedurach prowadzonych przez bank nasienia lub ośrodek medycznie wspomaganej prokreacji, jak i wobec mężczyzny przekazującego nasienie prywatnie, poza systemem klinicznym. W drugim przypadku mówi się o nieformalnym dawstwie nasienia, które może obejmować samodzielną inseminację dopochwową świeżym nasieniem albo zapłodnienie przez stosunek płciowy.

Dawstwo w procedurach medycznych

W praktyce klinicznej próbkę nasienia uzyskuje się najczęściej przez masturbację i ejakulację do sterylnego pojemnika; w niektórych sytuacjach stosuje się inne sposoby pobrania materiału, np. specjalną prezerwatywę przeznaczoną do pobrania nasienia. Nasienie dawcy bywa przekazywane do banku nasienia, gdzie po ocenie laboratoryjnej może zostać przygotowane, zamrożone i przechowywane do późniejszego użycia.

W polskiej ustawie o leczeniu niepłodności dawca został zdefiniowany jako żywa osoba, od której pobiera się komórki rozrodcze w celu zastosowania u ludzi. Ustawa odróżnia dawstwo partnerskie, czyli przekazanie komórek rozrodczych przez dawcę pozostającego z biorczynią w związku małżeńskim albo we wspólnym pożyciu, od dawstwa innego niż partnerskie, w którym materiał jest przekazywany na rzecz anonimowej biorczyni.

Kandydat na dawcę w procedurach medycznych podlega kwalifikacji zdrowotnej. Obejmuje ona m.in. wywiad medyczny, badanie lekarskie i badania laboratoryjne, które mają ograniczać ryzyko przeniesienia chorób zakaźnych albo istotnych obciążeń zdrowotnych na biorczynię lub dziecko. W przypadku dawstwa innego niż partnerskie przepisy przewidują także okres kwarantanny pobranych komórek rozrodczych i ponowne badania dawcy po jej zakończeniu.

W dawstwie klinicznym informacje o dawcy i procedurach są dokumentowane. W Polsce działa rejestr medycznie wspomaganej prokreacji, który służy m.in. identyfikacji dawców i biorczyń oraz monitorowaniu wykorzystania komórek rozrodczych i zarodków. Ustawa przewiduje, że komórki rozrodcze dawcy innego niż partnerski nie mogą zostać użyte, jeżeli w wyniku wcześniejszego zastosowania komórek tego samego dawcy urodziło się już dziesięcioro dzieci. Ograniczenie to nie dotyczy dawstwa partnerskiego.

Polskie prawo zakazuje odpłatnego zbycia, nabycia lub pośredniczenia w nabyciu komórek rozrodczych i zarodków. Dopuszcza natomiast zwrot rzeczywiście poniesionych kosztów pobrania, przechowywania, przetwarzania, dystrybucji i zastosowania komórek rozrodczych lub zarodków.

Nieformalne dawstwo nasienia

Nieformalne dawstwo nasienia (ang. informal sperm donation, online sperm donation) oznacza przekazywanie nasienia poza bankiem nasienia lub ośrodkiem medycznie wspomaganej prokreacji. Dawca i osoba albo para korzystająca z nasienia kontaktują się bezpośrednio, m.in. przez strony internetowe kojarzące dawców i biorczynie, fora internetowe albo media społecznościowe. Zapłodnienie może być podejmowane przez samodzielną inseminację dopochwową świeżym nasieniem, np. przy użyciu pojemnika lub strzykawki, albo przez stosunek płciowy uzgodniony jako sposób doprowadzenia do ciąży.

W literaturze wskazuje się, że rozwój nieformalnego i internetowego dawstwa nasienia wiąże się m.in. z upowszechnieniem komunikacji internetowej, kosztami leczenia niepłodności, ograniczeniami dostępu do procedur klinicznych oraz chęcią poznania dawcy przez biorczynię lub przyszłych rodziców dziecka. Badania prowadzone wśród użytkowników stron kojarzących dawców i biorczynie wskazują również, że część dawców wybiera taki model ze względu na większy wpływ na warunki dawstwa, możliwość kontaktu z biorczyniami albo motywacje altruistyczne.

W polskiej prasie opisano przypadki mężczyzn przekazujących nasienie prywatnie po nawiązaniu kontaktu przez internet. W jednym z reportaży przedstawiono anonimowego dawcę, który przez kilka lat kontaktował się z biorczyniami, w tym z samotnymi kobietami, parami heteroseksualnymi i parami jednopłciowymi, a nasienie najczęściej przekazywał do samodzielnej inseminacji bez odbywania stosunku płciowego.

Nieformalne dawstwo nasienia różni się od dawstwa klinicznego zakresem kontroli medycznej, dokumentacji i nadzoru prawnego. W literaturze jako problemy wskazuje się m.in. brak gwarancji pełnych badań dawcy, ryzyko przeniesienia chorób zakaźnych lub obciążeń genetycznych, niepewność co do liczby dzieci poczętych z nasienia jednego dawcy, niejasność przyszłych relacji między dawcą a dzieckiem oraz ryzyko nacisku na odbycie stosunku płciowego pod pozorem dawstwa. Osobną kwestią, omawianą w odniesieniu do dawstwa reprodukcyjnego, jest zakres informacji, które osoba urodzona dzięki dawstwu może uzyskać o swoim pochodzeniu i dawcy.

Aspekty prawne w Polsce

Oddanie nasienia na przechowywanie i wykorzystanie w ośrodku medycznie wspomaganej prokreacji odbywa się na podstawie przepisów prawa oraz zgody dawcy. W Polsce dawca inny niż partnerski musi m.in. posiadać pełną zdolność do czynności prawnych, wyrazić pisemną zgodę na pobranie komórek rozrodczych i zostać poinformowany o skutkach prawnych dawstwa. Ustawa przewiduje, że dawca taki nie ma praw wobec dziecka urodzonego w wyniku procedury medycznie wspomaganej prokreacji.

Polski model dawstwa innego niż partnerskie opiera się na anonimowości dawcy wobec biorczyni. Pełnoletnia osoba urodzona w wyniku procedury medycznie wspomaganej prokreacji z zastosowaniem komórek rozrodczych dawcy może uzyskać z rejestru jedynie określone informacje: rok i miejsce urodzenia dawcy oraz informacje o jego stanie zdrowia w zakresie przewidzianym ustawą. Przed osiągnięciem pełnoletności dostęp do informacji o stanie zdrowia dawcy może uzyskać przedstawiciel ustawowy dziecka, jeżeli jest to konieczne dla uchylenia bezpośredniego niebezpieczeństwa dla życia lub zdrowia dziecka.

W przypadku procedur z udziałem małżeństwa albo pary pozostającej we wspólnym pożyciu polskie przepisy wymagają zgody męża albo partnera biorczyni na zastosowanie komórek rozrodczych dawcy innego niż partnerski. W odniesieniu do partnera pozostającego z biorczynią we wspólnym pożyciu ustawa odsyła do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczących uznania ojcostwa dziecka poczętego w wyniku procedury medycznie wspomaganej prokreacji.

Przepisy ustawy o leczeniu niepłodności dotyczące anonimowości dawcy oraz braku jego praw wobec dziecka odnoszą się do komórek rozrodczych pobieranych i stosowanych w procedurze medycznie wspomaganej prokreacji. W publicystyce prawniczej wskazuje się, że prywatne uzgodnienia dotyczące nieformalnego dawstwa nasienia nie wyłączają możliwości ustalenia ojcostwa ani późniejszych roszczeń alimentacyjnych, ponieważ w takich sytuacjach znaczenie mogą mieć ogólne przepisy o pochodzeniu dziecka, w tym uznanie ojcostwa albo ustalenie ojcostwa na mocy orzeczenia sądu.

Aspekty prawne poza Polską

W Niemczech orzeczenie Wyższego Sądu Krajowego w Hamm z 2013 roku dotyczyło prawa osoby poczętej dzięki dawstwu nasienia do uzyskania informacji o tożsamości dawcy. Od 2018 roku w Niemczech działa centralny rejestr dawców nasienia, a osoba poczęta po 1 lipca 2018 roku w wyniku medycznie wspomaganego rozrodu i użycia nasienia dawcy może uzyskać informacje o dawcy; przed ukończeniem 16 lat wniosek mogą złożyć jej przedstawiciele ustawowi, a po ukończeniu 16 lat wyłącznie sama osoba zainteresowana.

Kwestia anonimowości dawstwa jest przedmiotem szerszej debaty etycznej i prawnej. W raporcie Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy z 2019 roku wskazano na potrzebę równoważenia interesów rodziców, dawców i dzieci oraz na rosnące znaczenie prawa osoby poczętej dzięki dawstwu do poznania swojego pochodzenia. Raport opowiadał się za rezygnacją z anonimowości w przyszłym dawstwie, przy jednoczesnym braku automatycznego, wstecznego zniesienia anonimowości dawców wcześniejszych.

Zobacz też

• bezdzietność
• dawstwo komórek jajowych
• zapłodnienie in vitro
• matka zastępcza
• ojciec
• pochodzenie dziecka